Oddział Wydawnictw Rzadkich i Dokumentów Życia Społecznego w ramach zbiorów specjalnych Biblioteki Jagiellońskiej gromadzi, przechowuje i udostępnia niektóre kategorie zbiorów uznane za szczególnie cenne i unikatowe.
Zbiory te obejmują :
Druki RARA
- druki bibliofilskie i unikatowe (często nie notowane przez Bibliografię Estreichera)
- pierwsze wydania dzieł autorów polskich,
- wydawnictwa szczególnie cenne ze względu na oprawę lub sposób wydania (druki na materiale, pergaminie, kamieniu itp.)
- druki ulotne wydane przed 1945 r.
- wydawnictwa emigracyjne XIX i XX w. (w tym emigracyjna prasa polonijna)
- wydawnictwa z okresu I i II wojny światowej oraz II Rzeczypospolitej (wiele tytułów znajduje się wyłącznie w BJ),
- wydawnictwa drugiego obiegu wydawniczego z lat 1976-1990
- wydawnictwa alternatywne z lat 90. XX wieku (m. in. ziny)
Dokumenty Życia Społecznego
- druki ulotne oraz wszelkie dokumenty nieobecne w obrocie księgarskim po 1945 r.
Historia Oddziału:
OWR i DŻS powstał w 1999 roku po połączeniu dwóch zasobów: Sekcji Rara Oddziału Starych Druków i Oddziału Dokumentów Życia Społecznego.
Sekcja Rara wywodzi się księgozbioru zastrzeżonego, głównie ze względów politycznych, utworzonego w BJ po 1945 r. Było to związane z wprowadzeniem w PRL cenzury oraz zakazem debitu w kraju polskich wydawnictw emigracyjnych, publikowanych przez niepodległościową emigrację, na czele z Rządem RP na Wychodźstwie.
Komunistyczna organizacja bibliotek w PRL spowodowała wycofywanie (w przypadku bibliotek powszechnych) lub utrudnianie dostępu (bibliotek naukowych) do literatury niepodległościowej publikowanej m. in. w czasie I wojny światowej oraz w okresie II Rzeczypospolitej. W Bibliotece Jagiellońskiej w latach 50. publikacje dotyczące m. in. Legionów Polskich, Józefa Piłsudskiego, czy wojny polsko-bolszewickiej zostały oznaczone jako PROH. (prohibit), stając się początkiem nowego "indeksu ksiąg zakazanych". Korzystanie z nich wiązało się z uzyskaniem specjalnego pozwolenia, co jednocześnie równało się z wpisem do osobnej ewidencji, która była także przydatna dla policji politycznej. Taka była geneza specjalnego księgozbioru oznaczonego kategorią RES. (reservata), do którego z czasem włączano wydawnictwa emigracyjne a po 1976 r. – publikacje drugiego obiegu wydawniczego. Funkcjonowanie systemu "Resów" wielokrotnie było krytykowane przez organizującą się opozycję wobec systemu komunistycznego. "Walka z Resami" to jedno z pierwszych haseł najpierw krakowskiego Studenckiego Komitetu Solidarności, a po Sierpniu 1980 r. także ogniw NSZZ "Solidarności" UJ i Niezależnego Zrzeszenia Studentów.
Zreformowany w wyniku tych starań system (wprowadzenie kategorii RARA), nastawiony już przede wszystkim na szczególną ochronę unikatowych druków dotrwał do 1989 r.
